Kiraz Terbiye Sistemleri: Kuzey Amerika ve Avrupa’daki Guncel Yontemler
On bes yıl once Amerika Birlesik Devletlerinin Kuzeydoğu Pasifik kıyılarındaki kiraz
bahcelerinin cok buyuk coğunluğu dusuk yoğunluklu dikim sıklıklarıile kurulan mazzard
anaclıağaclardan olusmaktaydı. Ağaclar vazo sistemiyle terbiye edilirdi. Yaslıbahcelerde
artan golgeleme etkisinden dolayıdalın alt kısımlarındaki gozlerin olmesi nedeniyle uretimin
buyuk coğunluğu ağacın ust kısımlarında olurdu.
Bu durum 1990’ların sonlarından itibaren değismeye baslamıstır. Ozellikle Oregon’un Orta
Columbia bolgesindeki ureticiler, yeni bahceleri bodur anaclar uzerine kurmaya
baslamıslardır. Ureticiler merdiven kullanmadan, hasadın en az %70’inin yerden yapılabildiği
yeni budama yontemleri arastırmaya baslamıslardır. Bu sayede hasat ve budama masraflarının
dustuğunu ve uretimlerinin arttığınıgormuslerdir. Gercekte yapılan bir calısmada merdiven
ile hasadıyapılan uzun ağaclardan kurulmus bir bahce ile bodur anaclıağaclardan kurulmus
bir bahce karsılastırıldığında hasat etkinliği 45’ten 78 kg/saat/isci’ye cıkmıstır.
Bu sık dikim bodur bahcelerin diğer bir avantajıağacların erken verime yatmasıdır. Gisela 5,
6 ve 12 gibi ağaclarda erken verim sağlayan anaclar, ureticilerin Gisela anaclıbahcelerini 3x5
m olarak tesis etmeleri halinde tum yatırımlarının geri donusu 8 yıl almaktadır. Bu durum
mazzard anaclıbahcelerde 5x6 m dikim aralıklarıile 15 yıla tekabul etmektedir. (Not:
Amerika sartlarında)
Coğu Kuzeydoğu Pasifik kiraz ureticisi Dik Lider, Vogel Merkezi Lider ve Đspanyol Calı
sistemlerinden birini secmektedir. Đlk sistem Washington’da diğer ikisi Avrupa’da
gelistirilmistir.
Dik Lider
Sekil 1. Dik Lider 3 veya 4 dik lidere ve tabanda sarmal dallara sahiptir.
Dik Lider sistemi genel olarak bir dusuk yoğunluklu, guclu buyuyen anacların kullanıldığı
dikim sisteminde kullanılır; buna karsın bodurlastırıcıanaclarla orta yoğunluklu bahcelerde de
kullanılabilir. Mazzard ve diğer guclu anaclar ile ağac mesafeleri 4,5 – 6 m sıra uzeri ve 5,5 –
7 m sıra arasıdır. Bodurlastırıcıanaclarda ise sıra uzerleri 3,5 m’den 4 m’ye, sıra aralarıise 5
–5,5 m arasında değisir.
Fidanlarda tepe kesimi ile 3 veya 4 kalıcılider olusturulur. Bu liderler karsılıklıolarak iyi
gunes ısığıgirisi sağlayan genis bir taban ve dar bir tepe olusumu ile cok sayıda kalıcıyan
dallar olusturur. Her bir lider meyve olusturan genc yan dallar iceren bireysel bir iskelet
olarak terbiye edilir. Bu yan dallar surekli olarak mahmuzlu kesimler ile yenilenir, boylece
spurlar hicbir zaman 5 yıldan daha yaslıolamaz. Tepe kesimleri bu sistemin esasıolduğundan
erken verimlilik gozlenmez.
Vogel Merkezi Lider
Bu sistem Franconia, Almanya’da Bay Tobias Vogel tarafından bir iğsistemi olarak
gelistirilmistir (Sekil 2). Bu sistem merkezi liderin cok uzama eğiliminde olduğu
bodurlastırıcıanaclar icin en iyi yontemdir. Tipik dikim aralıkları2,5 – 3,0 x 4,5 – 5,5 m’dir.
Maksimum yukseklik 3 – 3,5 metredir.
Ağac yapısıcok erken verimliliğe dayanan az budamanın kullanıldığısekilde gelistirilir. Genc
ağaclar uzerindeki dallar eğilerek yatay yan dalların olusturulmasında kullanılır. Dallar,
piskinlesmeye baslarken bağlanarak veya cesitli aletlerle yaklasık olarak 600’lik dal acısına
getirilir.
Dominant dallar ana govde kalınlığının yarısından daha kalın hale geldiğinde uzaklastırılır ve
boylece golgeleyici etkileri dusurulur. Cam ağacısekline bağlıkalarak yapılan bu
uzaklastırma ile ağacın ic kısımlarına iyi ısık gecisi sağlanır. Bu faktor iyi renk olusumu icin
iyi ısıklanmanın gerekli olduğu “Rainer” gibi cesitlerde avantaj olduğu gibi, sıcağa karsı
duyarlıolan “Skeena” gibi cesitlerde dezavantaj olabilir.
Tum yan dallar spurların genc ve meyvelerin buyuk olmasıicin yenilenir. Cok sayıda yan dal
her yıl yeniden kesilir. Orta ve yuksek verimli cesitlerde asırımeyve tutumu sorun
olusturabilmektedir. Gelisim sırasında olusan halkalar cıkarılmalıve bir yaslısurgunler
meyve kumelenmesi potansiyelini azaltacak yere kadar kesilmelidir.
Đspanyol Calı
Đspanyol Calıyontemi Đspanya’nın Ebro Vadisinde gelistirilmistir ve Mahlep anacıuzerinde
yetistirilmistir. Amerika’nın Pasifik Kuzeydoğu kısmındaki gibi verimli topraklarda
bodurlastırıcıanaclar tercih edilmektedir. Tipik bahcelerde sıra uzeri 1,8 – 2,5m ve sıralar
arası4,5 – 5,5 m’dir.
Bu sistemle ağaclar maksimum 2,5 m yukseklikte tutularak gercek bir bodur bahce kurulur.
Đki yıl boyunca devam eden coklu tepe kesimleri, bu sistemi erken verimli bir hale getirmez.
Bununla beraber aynıtepe kesimleri ağacın kucuk kalmasınısağlayan, ağacın enerjisini
somuren cok sayıda dal olusumunu sağlar.
Ureticilerin potansiyel bakteriyel kanser veya dusuk orandaki erken yasta verimlilikten endise
duyduklarıalanlarda dal gelisimini arttıran alternatif metotlar gelistirilmistir. Gunumuzde Sili
ve Đspanya’daki ureticiler PromalinR veya bir gozun hemen ustune centme uygulamasıile
budama yapılmaksızın dallanma elde etmek mumkundur. Bu metotlar erken yasta verimliliği
arttırarak veya bakteriyel kanser riskini azaltarak ağaclarıkucuk tutacak olan dallarıgelistirir.
Meyveler ana catıdallarının uzerindeki yan dallarda gelisir. Bu yan dallar spurların genc ve
meyve boyutunun buyuk olmasınısağlamak amacıyla uc kesimleri ile surekli yenilenir.
Zahn Đği
Zahn Đği Kuzey Almanya’da Fritz Zahn tarafından olusturulmustur. Bu sistem Colt gibi
standart anaclar icin yuksek yoğunluklu dikim sistemi icin kurulmustur. Ağac boyutu budama
ve ağaclar arasırekabet ile kontrol edilir. Tipik olarak tam boylu anaclarda sıra uzeri 1 – 2
m’dir. Yakın yıllarda Gisela 5 gibi bodur anaclar da bu sisteme uyarlanmıstır.
Vogel Merkezi Liderin tersine yan dallar eğilmez, ancak yatay dallar uc kesimleri ile
sekillendirilir. Eğer bir dal yukarıdoğru cok dik gelisiyorsa tabanından 15 cm yukseklikten
kesilir. Daha yatay bir dal gelismesi icin secilir ve dalın ucu duz bir surgun elde edene kadar
kesilir. Dallar asağıbağlanmadığıveya yayılmadığından bu sistem Vogel sistemine gore daha
az isciye gereksinim duyar, ancak aynızamanda daha gec verim verir.
Bakteriyel kanser Kuzey Almanya’daki ureticiler icin major bir problemdir. Sık yaz
yağmurlarıcok yuksek bulasma riski olusturur. Zahn sistemi ile bu hastalığa karsıbir
mucadele verilmekte ve bolgenin kiraz endustrisini korumaya bir imkan vermektedir.
Bakteriyel kanseri ile mucadelede Zahn sisteminin katkısı3 faktore bağlanabilir. Bunların ilki
budama yapılırken mahmuzlu kesimlerde 3 – 4 cm’lik bir mahmuz bırakılmasıdır. Avrupalı
ureticiler bu mahmuzların patojeni tuttuğunu ve ağacın icine girmesini engellediğini iddia
etmektedirler. Đkinci olarak kucuk dallar cıkarılmamakta, kaburga gibi govde uzerinde
kalmaktadır. Son olarak bu sistem uygun bir govde dal oranınıkorumaktadır. Govde
kalınlığının yarısınıgecen dallar cıkarılmalıdır. Butun bu faktorlerin bakteriyel kanser riskini
azalttığına inanılmaktadır.
Solaxe Sistemi
Solaxe sistemi Fransa’da bir elma sistemi olarak gelistirilmis, ancak Fransa ve ozellikle
Sili’de kiraz ağaclarına da adapte edilmistir. Ağaclar genelde Gisela 5, 6 veya MaxMa 12 gibi
bodurlastırıcıanaclar uzerinde gelistirilir. Sıra uzerleri 2 – 3 m sıralar arası5 m’dir. Anac
secimine gore Gisela 5 en sık olarak dikilen anactır.
Ağaclar merkezi lider olarak gelistirilir ve dallar guclu gelisimi engellemek ve erken
verimliliği arttırmak icin 1200’lik acıile eğilir. Dallar, cok yakın gelismis yan daların
cıkarılmasıdısında nadiren budanır. Sınırlıdal yenileme sayesinde ısık girisi arttırılır. Ana
govdeye yakın olan 30 – 40 cm’lik alandaki tum gozler uzaklastırılarak bir ısık tuneli
olusturulur. Yeterli dal gelisiminin olmadığıağaclarda centme veya Promalin R uygulaması
ile dal gelisimi arttırılır. Ağac 3,5 – 4 m yuksekliğe geldiğinde lider eğilir ve boylece
maksimum yukseklik korunur. Budamanın olmayısıve dal eğme islemleri bu sistemi cok
erken verimli hale getirir. Az budama bakteriyel kanser bulasımınıazaltır.
Urun tutumu ve meyve boyutu spurların seyreltilmesi ile kontrol edilir. Her dalda bırakılacak
spurların sayısıcesidin verimliliği ve dalın kalınlığıile belirlenir. “Bing” cesidinde spurlar
arasında yaklasık 10 cm bosluk bırakılacak sekilde seyreltme yapılırken “Van” 20 cm’ye
kadar seyreltilir. Spurların uzaklastırılmasıve dalların eğilmesi bu sistemi cok entansif hale
getirir ve sistem kurulusunun ve yonetiminin oldukca masraflıolmasına yol acar.
Solaxe sistemi diğer sistemlerin kurulusu ile bazıfarklılıklar gosterir. Orneğin, coğu sistemde
fazla meyve tutumunu ve kucuk meyve olusumunu engellemek amacıyla meyveler asla
salkım seklindeki dallar uzerinde gelistirilmez. Buna karsın Fransız bilim adamlarıboyle
dalların spurların yeterince seyreltilmesi halinde oldukca buyuk meyveler olusturabildiğini
ileri surmektedir.
Ek olarak, diğer sistemlerin coğunda meyvelerin yaslıspurlar uzerinde olusmasınıonlemek
amacıyla spurların yenilenmesi icin bazımetotlar kullanılır. Genelde yaslıspurların genclere
gore daha kucuk spurlar olusturduğuna inanılır. Ancak Fransız arastırmacılar spur
seyreltmesinin kalan spurlara buyuk meyveler olusturmak icin enerji verdiğini, spurun yasının
onemli olmadığınıone surmektedirler. Bununla beraber yaslıspurların hasat sırasında kırılma
olasılığıproblem olusturabilmektedir.
Ozet
Gunumuzde cok sayıdaki kiraz terbiye sistemlerinin bulunmasıyla, ureticiler kendi ozel
ihtiyaclarıve gelisme sartlarına bağlıolarak secim sansına sahiptirler. Ureticiler az verimli
cesitlerde uretimi arttırmak amacıyla Vogel, Zahn veya Solaxe sistemlerini secebilirken cok
verimli cesitlere meyve tutumunu kontrol etmeye yardım eden Dik Lider, Đspanyol Calıveya
Solaxe sistemlerini kullanabilirler. Bahceciler tam boylu anaclar icin Dik Lider, Zahn veya
Đspanyol Calıyontemlerini tercih etmek isterken, ureticilerin bakteriyel kanserden korktukları
alanlarda Vogel, Zahn veya Solaxe sistemlerini tercih etmelidir.